هستند كه حركت داده مىشوند ، و آنها در خواب غفلتند » . « 1 » خداوند ما را قبل از مرگ از خواب غفلت بيدار كند و نگذارد كه خود را به خواب زنيم انشاءاللّه . با اين توضيحات روشن شد كه پرهيزگاران از خوف اين غفلت در حذرند و از اميد به رحمت الهى در فرحند . در خاتمه به كلام ابن ابى الحديد در ذيل اين فراز از خطبه اشاره مىكنيم ، وى در مورد خوف و رجاء به روايتى اشاره مىكند كه : رسول اكرم ( صلى الله عليه و آله ) به يكى از اصحاب خود وارد شده در حالى كه او از شدت عبادت نزديك بود جان خود را از دست دهد ، پيامبر ( صلى الله عليه و آله ) فرمودند چگونه خود را مىيابى ؟ گفت : « اجِدُنى اخافُ ذُنُوبى و ارجُو رَحمَةَ ربّى » : « مىترسم از گناهانم و اميد به رحمت پروردگارم دارم » ، پيامبر ( صلى الله عليه و آله ) فرمودند : « ما اجْتَمَعا فى قلبِ عبد فى هذا المَوطِن الّا اعطاهُ اللّه ما رَجاهُ و أَمَّنَهُ مِمّا خافَه » : « جمع نمىشود خوف و رجا در قلب بنده‌اى در اين مقام مگر اين كه خداوند آنچه را اميد دارد ، به او اعطاء كرده و از آنچه مىترسد ، مأمونش مىكند » . در مورد رجاء هم اشاره كرده كه از مقام عارفان است و پيامبر گرامى ( صلى الله عليه و آله ) از خداوند نقل فرمودند كه « انَا عند ظنّ عبدى بى فَليَظُنّ بى ما شاء » : « من نزد گمان ( نيك ) بنده‌ام نسبت به خودم هستم پس بايد هر چه خواهد به من گمان ( نيك ) داشته باشد ( اگر گمان نيك و حسن ظنّ به من داشت من هم به او گمان نيك دارم ، و ياريش كنم ) » . متقيان اميد تجارتى دارند كه هرگز فانى نشود و ضرر و خسرانى در آن نيست . در سوره فاطر آيه 29 خداوند متعال مىفرمايد : إِنَّ الَّذِينَ يَتْلُونَ كِتَابَ اللهِ وَأَقَامُوا الصَّلَاةَ وَأَنْفَقُوا مِمَّا رَزَقْنَاهُمْ سِرّاً وَعَلَانِيَةً يَرْجُونَ تِجَارَةً لَّنْ تَبُورَ : « كسانى كه تلاوت قرآن نموده ، و اقامه نماز كردند ، و از آنچه روزى آنها كرديم ، انفاق كردند ، در پنهان و آشكار ، آنها اميد به تجارت و معامله‌اى دارند كه نابود نمىشود ( و آن دادن عمل

--> ( 1 ) . سفينة البحار ، جلد 1 ، صفحه 323 ، ماده غفل . .